سورگوم غله‌ای بدون پوسته (هال) است. کروی شکل می‌باشد. وزن آن بین ۲۰ تا ۳۰ میلی‌گرم است. به رنگ‌های مختلف اعم از سفید، زرد، قرمز، قهوه‌ای و… دیده می‌شود؛ که معمولترین آنها زرد و قرمز است. سرگوم از سبوس، آندوسپرم و جوانه تشکیل شده ات.

سازگاری در ایران

انجیراستور: سورگوم با شرایط آب و هوایی ایران به ویژه مناطق گرم و خشک و معتدل آن سازگاری خوبی دارد. این گیاه در سنجش با ذرت دارای سیستم ریشه‌ای افشان خیلی وسیع است که در حجم زیادی از خاک نفوذ کرده و رطوبت بیشتری جذب می‌کند. این گیاه برای رشد و نمو نسبت به سایر غلات به آب کمتری نیاز دارد. چنان‌که آزمایش‌های نشان داده‌است که سورگوم برای تولید یک کیلوگرم ماده خشک به ۳۳۲ لیتر آب نیاز دارد در صورتی که این نیاز آبی برای ذرت ۳۶۸ لیتر، جو ۴۳۴ لیتر و گندم ۵۱۴ لیتر است. رشد سورگوم در دوره خشک در مواجه با کم‌آبی متوقف می‌شود و با شروع بارندگی یا آبیاری، دوباره شروع می‌شود. این گیاه رطوبت بیش از حد را نیز بهتر از سایر غلات منهای برنج تحمل می‌کند. در مقایسه با ذرت که درصورت زیادی آب در پای بوته از بین می‌رود، سورگوم در چنین شرایطی، به رشد خود ادامه می‌دهد. سورگوم تحمل خوبی نسبت به شوری آب و خاک، خشکی و مسمومیت آلومینیوم دارد.

 

همه چیز درباره درخت گوجه سبز

 

تفاوت‌های اساسی سرگوم با سایر غلات

(۱)رنگریزه‌های سرگوم به جای اینکه در لایه تستا واقع شده باشند در لایه‌های داخلی تر سبوس قرار دارند. (۲)نوعی سرگوم به نام سرگوم مقاوم به حمله پرندگان داریم که این واریته مقدار قابل توجهی تانن را در خود ذخیره کرده است که سبب تلخی آن می‌شود.[۲]

موارد مصرف سورگوم

موارد مصرف دانه سورگوم به موازات مصارف ذرت و جو است، از آن به عنوان غذای انسان و تهیه خوراک برای دام و طیور و همچنین در صنایع نشاسته و الکل سازی استفاده می‌شود. ترکیبات شیمیایی دانه سورگوم بسته به ارقام مختلف، متفاوت است. میزان پروتئین آنها از ۸ تا ۱۶ درصد تغییر می‌کند و ارقام تجارتی دارای ۱۰ تا ۱۳ درصد پروتئین است مقادیر لیزین، میتونین، فیبر خام، خاکستر و فسفر سورگوم به طور متوسط مشابه ذرت است.

مصرف در بعد مکانی

سورگوم در کشورهای پیشرفته به عنوان خوراک دام و طیور مورد استفاده قرار می‌گیرد.

این دانه‌ها دارای ماده‌ای به نام تانن هستند که کمتر از دو درصد آن یک عامل مثبت در تغذیه به حساب می‌آید. میزان تانن ارقام موجود در کشور کمتر از یک درصد و در ارقام اصلاح شده در ایران کمتر از ۵/۰ درصد است. امروزه تانن در تغذیه نشخوارکنندگان باعث جذب بیشتر پروتئین و نشاسته خوراک دام می‌شود و به عنوان یک آنتی اکسیدان و آنتی بیوتیک طبیعی عمل می‌کند و ضمن پیشگیری از عارضه اسیدوز باعث افزایش تولید شیر، درصد چربی، پروتئین و لاکتوز شیر می‌شود. زمانی که ۵۰ درصد خوراک ماکیان از سورگوم دانه‌ای تشکیل شده باشد در مرغهای گوشتی باعث بهبود صفات کیفی نظیر کاهش چربی محوطه بطنی و افزایش کیفیت گوشت می‌شود. عملکرد سورگوم دانه‌ای بسته به ارقام مختلف، حاصلخیزی خاک، شرایط آب و هوایی از ۱۱–۲ تن در هکتار متغیر است و عملکرد ارقام اصلاح شده در ایران ۱۱–۵ تن در هکتار است.

برداشت و مصرف

زمانی که دانه سورگوم می‌رسد و آماده برداشت می‌شود، ساقه و برگ این گیاه هنوز سبز و آبدار است که با توجه به کمبود علوفه در ایران از آنها می‌توان به عنوان علوفه استفاده کرد. در کشورهای پیشرفته این بقایا را با ماشین‌آلات خرد کرده و به خاک برمی‌گردانند که ضمن افزایش کیفیت خاک از فرسایش بادی و آبی نیز جلوگیری به عمل می‌آورند.

سورگوم علوفه‌ای چنانچه از نام آن بر می‌آید برای مصرف علوفه به صورت سیلو، چرای مستقیم و یا برداشت به صورت علوفه تر و یا خشک برای مصرف در خارج مزرعه مورد استفاده قرار می‌گیرد. واریته‌های با ظرفیت تولید بالا در شرایط آب و هوایی مناسب در ایران در ۳–۲ تن و در چین ۱۰۰ تا ۱۵۰ تن در هکتار علوفه تر تولید می‌کنند که ۲۵–۲۰ درصد آن ماده خشک است. میزان پروتئین سورگوم علوفه‌ای بسته به ارقام مختلف متفاوت است و از ۹ تا ۱۸ درصد تغییر می‌کند. سورگوم علفی دارای ساقه‌های نازک است که منهای سیلو کردن سایر موارد مصرف سورگوم علوفه‌ای را دارا است.

در ساقه اکثر سورگوم‌ها مقداری قند وجود دارد و میزان قند در ساقه سورگوم شیرین بیشتر از سایر سورگومهاست این موضوع در طی سالیان دراز به اثبات رسیده است اما به صورت کریستال درآوردن قند آن هنوز مشکلات زیادی دارد. اما از شیره آن می‌توان به صورت شربت در کمپوت سازی، نوشابه سازی، داروسازی و سایر صنایع استفاده کرد. مزیت این شربت در کمپوت‌سازی در این است که چون به راحتی بلورین نمی‌شود بنابراین شکرک نمی‌زند. کشت‌وکار سورگوم شیرین در مقایسه با نیشکر و چغندر قند خیلی راحت و کم هزینه، ولی استحصال قند از آن در مقایسه با آنها خیلی پرهزینه است.

خشکسالی و کمبود آب یک واقعیت عینی در کشور محسوب می شود. کشور ایران به علت قرار گیری در موقعیت جغرافیایی خاص، همواره با پدیده های سیل، کم آبی و خشکسالی روبرو است.

خشکسالی در نواحی جنوبی کشور از گستردگی زیادتری برخوردار است. استان فارس نیز به علت قرار گرفتن در این نواحی در سالهای اخیر، با این مشکل روبرو بوده است. به این منظور برای صرفه جویی در مصرف آب و عملکرد رضایت بخش از گیاهان زراعی، کشت گیاهانی نیاز آبی کمتری دارند توصیه می شود.غلاتی همچون سورگوم از جمله گیاهانی است که نیاز آبی کمتری رد مقایسه با غلات و علوفه رایج مثل ذرت دارد.

سورگوم علوفه ای با ارزش:

سورگوم زراعی یکی از گیاهان علوفه ای از تیره غلات است که در ایران ذرت خوشه ای نامیده می شود، که در بسیاری از مناطق خشک جهان برای تأمین علوفه سبز، خشک، سیلویی و حتی برای چرای مستقیم دام مورد توجه قرار می گیرد.سورگوم با دارا بودن خصوصیت گیاهی ازجمله قدرت پنجه زنی زیاد، رشد سریع، عملکرد بالا و ارزش غذایی نسبتاً خوب از اهمیت زیادی برخوردار است. این گیاه برای رشد و نمو نسبت به سایر غلات به آب کمتری نیاز دارد که این به دلیل دارا بودن سیستم ریشه ای افشان بسیار وسیع است که در حجم زیادی از خاک نفوذ کرده و رطوبت بیشتری جذب می کند.

سورگوم برای تولید یک کیلو گرم ماده خشک به ٣٣٢لیتر آب نیاز دارد در صورتی که این نیاز آبی برای ذرت ٣۶٨ لیتر، جو ۴٣۴ لیتر و گندم ۵١۴ لیتر است. رشد سورگوم در دوره خشک در مواجه با کم آبی متوقف می شود و با بارندگی یا آبیاری، دوباره شروع می شود. این گیاه تحمل خوبی نسبت به شوری آب و خاک، خشکی و مسمومیت آلومینیوم دارد.ترکیبات شیمیایی دانه سورگوم بسته به ارقام مختلف، متفاوت است. میزان پروتئین آن از ٨ تا ١۶ در صد تغییر می کند و ارقام تجاری دارای ١٠ تا ١٣ در صد پروتئین است.

استفاده از سورگوم برای خوراک دام، جذب بیشتر پروتئین و نشاسته را باعث می شود و به عنوان یک آنتی بیوتیک طبیعی عمل می کند و ضمن پیشگیری از عارضه اسیدوز باعث افزایش تولید شیر، در صد چربی و پروتئین و لاکتوز شیر می شود.زمانی که ۵٠ در صد خوراک طیور از سورگوم دانه ای تشکیل شده باشد در مرغ های گوشتی باعث بهبود صفات کیفی نزیر کاهش چربی محوطه بطنی و افزایش کیفیت گوشت می شود.عملکرد سورگوم دانه ای بسته به ارقام مختلف،حاصلخیزی خاک ،شرایط آب و هوایی از ٢ تا ١١ تن در هکتار متغییر است و عملکرد ارقام اصلاح شده در ایران ۵ تا ١١ تن در هکتار است.سورگوم علوفه ای در ایران در ٢ تا ٣ چین با عملکرد ١٠٠ تا ١۵٠ تن در هکتار علوفه ی تر تولید می کند که ٢٠ تا ٢۵ در صد آن ماده خشک است.

کاشت سورگوم:تاریخ کاشت این گیاه در منطقه فارس ایران از ٢٠اردیبهشت تا ٢٠ خرداد ماه می باشد قابل توجه است که تأخیر در تاریخ کاشت ( کشت بعد از جو و گندم) باعث کاهش عملکرددر چین سوم می شود. بهترین روش کشت به صورت خطی یا ردیفی است که با توجه به شرایط مناسب اقلیمی از نظر درجه حرارت، رطوبت و حاصلخیزی خاک، میزان فواصل بین خطوط کشت و بذر مصرفی متفاوت است. جوانه زنی مناسب سورگوم زمانی که درجه حرارت خاک بین ٢٠ تا ٣٠ درجه است، اتفاق می افتد. کاشت بذر باید در عمق ٢ تا ۴ سانتیمتری بسته به رطوبت و بافت خاک انجام گیرد.

میزان بذر مصرفی با توجه به شرایط محیط ١۵ تا ٢٠ کیلو گرم در هکتار متغییر است. به طور کلی می توان گفت مناسبترین فاصله بین ردیفها در مورد سورگوم علوفه ای ۵٠ سانتیمتر می باشد. ذکر این نکته لازم است که فاصله ردیفها، اثر ناچیزی بر تولید کل علوفه دارد ولی دام های چرا کننده می توانند به کشتهای ردیفی یا کرتی آسیب برسانند، لذا میزان کاشت و فاصله ردیفها به نوع مصرف مورد نظر، بستگی دارد.

سورگوم به دلیل پنجه زنی بالا، در تراکم های پایین تر پنجه بیشتری تولید کرده و در تراکم بالا پنجه زنی کم خواهد بود. به همین دلیل تراکم تأثیر نامحسوسی در عملکرد نهایی خواهد داشت. سورگوم در انواع خاک های زراعی با بافتهای سبک تا سنگین با اسیدیته ۶ تا ٨ قابل کشت وکار است. مناسبترین خاک برای کاشت این گیاه، خاک های آبرفتی عمیق و حاصلخیز سنگین است.برای آبیاری این گیاه بهتر است آبیاری های اولیه به فواصل ٢ تا ٣ روز انجام پذیرد.

با ظهور گیاهچه در سطح خاک فواصل آبیاری را افزایش داده و می توان هر ٨ تا ١٠ روز یک بار اقدام به آبیاری نمود. با توجه به مقاومت بالای سورگوم به خشکی می توان پس از استقرار یعنی رسیدن به ارتفاع حدود ۵٠ سانتیمتر فواصل آبیاری را زیادتر کرد. در این میان نقش بافت خاک و شرایط دمایی حائز اهمیت کود دهی سورگوم بهتر است یر اساس آزمون خاک انجام شود. اما معمولاً بین ٢٠٠ تا ٢۵٠ کیلو گرم فسفات آمونیوم به صورت قبل از کاشت، ١٠٠ کیلو گرم پتاس هنگام کاشت و ٣٠٠ تا ۴٠٠ کیلوگرم در هکتار اوره توصیه شده است.

سورگوم مانند دیگر گیاهان خانواده غلات در برابر افزایش کودهای نیتروژنه ( ازته) واکنش مثبتی در افزایش عملکرد دارد و هر اندازه کود نیتروژن برحسب نیاز گیاه و به صورت صحیح تأمین گردد منجر به افزایش کمی و کیفی علوفه خواهد شد.بیشترین کیفیت علوفه زمانی حاصل می شود که خاک به لحاظ عناصر غذایی به ویژه نیتروژن غنی باشد. البته مصرف زیاد کود نیتروژنه باعث تجمع ماده سمی (اسید پروسیک) شده و برای دام خطرناک است. به این منظور باید از مصرف بی رویه کود اوره خودداری نمود.

انجیراستور: پس از آنکه ارتفاع گیاه به ١۵ تا ٢٠ سانتیمتر رسید علفهای هرز نیز در مزرعه شروع به رشد می نماید. بنابراین در این مرحله از زندگی گیاه وجین اول را باید انجام داد. وجین دوم زمانی انجام می شود که ارتفاع گیاه به ۵٠ تا ۶٠ سانتیمتر رسیده باشد. برای مبارزه با علفهای هرز می توان از مواد شیمیایی (علف کش) استفاده نمود. موادی که برای از بین بردن علفهای هرز موجود در مزارع سورگوم به کار می رود عبارتند از آترازین به نسبت 1 تا 5/1 کیلوگرم در هکتار و از توفوردی نیز می توان به نسبت 5/0 تا 1 لیتر در هکتار استفاده کرد.همچنین مصرف ارادیکان نیز جهت مبارزه با علف های هرز مزارع سورگوم مناسب می باشد.علف های مزارع سورگوم شبیه علف های هرز ذرت است.

برداشت محصول: زمان و نحوه برداشت سورگوم بستگی به نوع مصرف آن دارد. مناسبترین ارتفاع برداشت در سورگوم های علوفه ای 10 تا 15 سانتیمتری سطح زمین است. به طور کلی در مناطق مرطوب حداقل ارتفاع برش 10 سانتیمتر و در مناطق خشک و دیم حداکثر ارتفاع برداشت حودو 10 سانتیمتر است و با رعایت این مسئله رشد مجدد سورگوم دچار کاهش نگردیده و ملکرد علوفه با کاهش مواجه نخواهد شد. زمان برداشت سورگوم علوفه ای از اهمیت بسیار زیادی برخودار است و روی فاکتور های زیادی از جمله کیفیت علوفه، میزان اسید پیروسیک و همچنین کیفیت تولید علوفه تأثیر می گذارد. بر اساس تحقیقات انجام شده بهتری زمان برداشت سورگوم علوفه ای از جمله هیبرید اسپید فید شروع گلدهی (5 تا 10 در صد گلدهی) و در ارقام دیر گل مثل جامبو ارتفاع 150 تا 180 سانتیمتری است. به طور کلی برداشت زود هنگام (قبل از رسیدن به ارتفاع 1 متری) به علت احتمال مسمومیت و برداشت دیر هنگام به علت کیفیت عوفه توصیه نمی شود.

 

کاشت سورگوم:

سورگوم در ایران بیشتر در نواحی جنوبی کشور مانند خوزستان و بلوچستان برای تولید علوفه و در مازندران و زنجان وآذربایجان شرقی (عمدتاً در شهرستان میانه)نیز انواع جارویی آن برای تهیه جارو و دانه کشت می گردد.

انجیراستور: سورگوم جاروئی یک گیاه یکساله زراعی بهاره است و واریته‌ای از گونه‌های Sorghum vulgare و Sorghum bicolar var. technicum میباشد و به لحاظ داشتن ساقه های محکم و چوبی جزو سورگوم های مناسب برای تغذیه دام به شمار نمی آید. با توجه به سازگار بودن منطقه و داشتن هوای نسبتاً خشک و گرمای بالا استعداد کاشت این محصول را در این شهرستان مهیا نموده است و یکی از محصولات مهم واستراتژیک منطقه به حساب می آید. و سالانه حدود ۱۱۰۰-۲۵۰۰ هکتار از اراضی آبی را به خود اختصاص می دهد و در بعضی از سال ها با توجه به اینکه قیمت فروش پائین میباشد کشاورزان رغبت زیادی نسبت به کشت نشان نمی دهند. با کشت این محصول علاوه بر کشاورزان، تعدادی از مردم این منطقه نیز با فرآورده های آن بصورت جارو امرار معاش می نمایند. و چون این کشت برای کشاورزان صرفه اقتصادی دارد بنابراین نمیتوان زارعین را از این کشت منصرف کرد .

کشاورزان هدف اصلی از کشت این گیاه زراعی را دو منظوره بودن آن می نامند:
اولاً به لحاظ تهیه جاروی سنتی که نه تنها در داخل کشور مصرف دارد، بلکه در خیلی موارد به کشورهای همسایه از قبیل عراق، افغانستان، آذربایجان، ترکیه و غیره صادر می شود.

دوماً چون بذر سورگوم جاروئی از نظر مواد­غذایی غنی است لذا از آن جهت تهیه دانه برای مصرف طیور و همچنین تغذیه گاو و گاومیش و… استفاده می شود.
سهم عمده سطح زیر کشت و تولید این محصول در استان به شهرستان میانه تعلق دارد که اغلب در تناوب با یونجه، برنج، گندم، جو و گوجه ­فرنگی و یا به صورت متوالی کشت می گردد.

 

انواع سورگوم:

سورگم ها بر حسب نوع مصرف به ۴ دسته تقسیم می شوند :
۱ – سورگوم دانه ای Grain Sorghum: از دانه های ان به عنوان غذای انسان، دام و طیور استفاده می شود .

۲ – سورگوم علوفه ای Grass Sorghum : که به نام سرگو sorgo معرف است. دارای ساقه های بلند ابدار و شیرین است. سودان گراس از ارقام سورگوم علوفه است که گیاه یک ساله با ساقه های باریک و قدرت پنجه زنی بالا است.

۳ – سورگوم شیرین یا قندی Sweet Sorghum: ساقه های بلند این گیاه حاوی مواد قندی است . از شیرابه ساقه قند مایع تولید می شود. عملکرد ان بیشتر از سورگوم دانه ای است لذا برای تولید علوفه سبز و سیلوی کشت می شود.

۴ – سورگوم جارویی broom sorghum : به دلیل انشعابات زیاد و طویل و خوشه برجسته به عنوان جاروب استفاده می شود.

۵ – سورگوم مومیwaxy sorghum : اندوسپرم این گیاه داری موم است که برای ساختن چسب به کار می رود.
طبقه بندی ژنتیکی سورگوم:

از نظر تعداد کروموزم به سه دسته تقسیم می شوند سورگوم های ورسی کالر S.versi color که۲n=۱۰ بوده گیاه یک ساله وحشی و در افریگا یافت می شود و سورگوم بی کالر bicolor که ۲n=۲۰و دیپلوئید و همان سورگوم معمولی می باشد که سودان گراس نیز جزء این گروه است و در نهایت سورگوم های S.halopense : که ۲n=۴۰ و تتراپلوئید چند ساله هستند مانند جانسون گرا ( قیاق).

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *